کَرکْ گیاه خودرو و مقاوم بلوچستان با ظرفیت‌های ناشناخته اقتصادی و صنعتی

از تولید الیاف طبیعی و صنایع نساجی تا پژوهش‌های دارویی؛ گیاهی که در بسیاری از کشورهای جهان مورد مطالعه قرار گرفته، چه ظرفیتی برای ایجاد اشتغال در بلوچستان دارد؟

شیوار نیوز – شنبه ۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵: در مناطق گرم و خشک بلوچستان، گیاهی با برگ‌های پهن و ضخیم، گل‌های سفید و بنفش و میوه‌های سبز و بادکرده رشد می‌کند که در برخی مناطق با نام «کَرکْ» شناخته می‌شود. این گیاه که نام علمی آن Calotropis procera و نام فارسی آن «استبرق» است، از جمله گیاهان مقاوم به خشکی به شمار می‌رود که علاوه بر ایران، در کشورهای مختلف آسیا، آفریقا و دیگر نقاط جهان یافت می‌شود.

کَرک در نگاه نخست ممکن است تنها یک گیاه خودرو در زمین‌های خشک و کم‌آب به نظر برسد، اما مطالعات علمی نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف آن، از الیاف موجود در میوه گرفته تا پوست ساقه، قابلیت استفاده در تولید برخی محصولات صنعتی و صنایع دستی را دارند.

گیاهی که مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته است

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی باغ گیاه‌شناسی سلطنتی کیو بریتانیا، استبرق بومی بخش‌های وسیعی از آفریقا و آسیاست و در کشورهایی مانند ایران، پاکستان، هند، افغانستان، عمان، عربستان سعودی، مصر، سودان و کنیا رشد می‌کند.

این گیاه همچنین به مناطقی از استرالیا، آمریکای جنوبی و آمریکای مرکزی راه یافته است. مقاومت بالا در برابر کم‌آبی، گرما و شرایط نامساعد خاک از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که امکان رشد آن را در مناطق خشک فراهم می‌کند.

بااین‌حال، گسترش این گیاه در همه مناطق مثبت ارزیابی نمی‌شود و در برخی کشورها، از جمله استرالیا، به دلیل رشد و پراکندگی گسترده، در شمار گیاهان مهاجم قرار گرفته است.

از میوه‌های سبز تا الیاف طبیعی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کَرک، میوه‌های سبزرنگ و بادکرده آن است. پس از رسیدن میوه، پوسته آن باز می‌شود و دانه‌هایی با رشته‌های سفید و ابریشمی از آن خارج می‌شوند.

این الیاف بسیار سبک هستند و در برخی مناطق جهان به‌صورت سنتی برای پرکردن بالش و محصولات مشابه استفاده شده‌اند.

علاوه بر این، از پوست ساقه گیاه نیز می‌توان الیاف مقاوم‌تری استخراج کرد که در تولید طناب، نخ و برخی محصولات بافته‌شده کاربرد دارند.

در پژوهشی درباره الیاف ساقه این گیاه، امکان تولید پارچه از ترکیب الیاف کَرک و پنبه بررسی شده است. نتایج نشان داده که این الیاف از نظر برخی ویژگی‌های مکانیکی ظرفیت استفاده در صنعت نساجی را دارند، هرچند مشکلات مربوط به ریسندگی و یکنواختی نخ همچنان از موانع تولید صنعتی به شمار می‌رود.

کاربردهای صنعتی؛ از نساجی تا پاک‌سازی آلودگی‌های نفتی

کاربردهای احتمالی این گیاه تنها به تولید نخ و پارچه محدود نمی‌شود.

در یک پژوهش علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵، محققان توانایی الیاف کَرَک را برای جداسازی روغن‌های معدنی از آب بررسی کردند.

نتایج این آزمایش نشان داد که الیاف گیاه به دلیل ساختار ویژه خود قابلیت جذب روغن دارند و می‌توانند در طراحی فیلترهای طبیعی مورد استفاده قرار گیرند.

در شرایط آزمایشگاهی، این الیاف در برخی روش‌های آزمایش توانستند بیش از ۹۵ درصد روغن موجود در نمونه مورد بررسی را جذب کنند. البته این نتیجه به معنای آماده‌بودن فناوری برای استفاده گسترده صنعتی نیست و به پژوهش‌های تکمیلی نیاز دارد.

مطالعات دیگری نیز ظرفیت استفاده از این گیاه را در تولید کاغذ، مواد طبیعی، سوخت زیستی و برخی کاربردهای محیط‌زیستی بررسی کرده‌اند.

کاربردهای دارویی و خطرات گیاه

کَرک در طب سنتی برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی سابقه استفاده دارد و ترکیبات آن در پژوهش‌های علمی از نظر خواص احتمالی ضدمیکروبی و ضدالتهابی بررسی شده‌اند.

بااین‌حال، این گیاه دارای شیره سفیدرنگ و سمی است که می‌تواند موجب آسیب پوستی، مسمومیت و صدمات جدی چشمی شود.

وجود ترکیبات سمی در بخش‌های مختلف گیاه به این معناست که استفاده درمانی خودسرانه از آن خطرناک است و کاربردهای احتمالی دارویی آن باید صرفاً در چارچوب پژوهش‌های علمی و تحت نظارت متخصصان بررسی شود.

کَرک در بلوچستان؛ ظرفیتی برای پژوهش و اشتغال؟

بلوچستان با اقلیم گرم و خشک خود زیستگاه طبیعی این گیاه است. در پژوهشی علمی که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، محققان ویژگی‌های ریخت‌شناختی ۵۰ نمونه از این گیاه را در پنج منطقه از استان سیستان و بلوچستان، از جمله راسک، پیشین و باهوکلات، بررسی کردند.

نتایج این مطالعه نشان داد که نمونه‌های بررسی‌شده از نظر ویژگی‌های ظاهری، به‌ویژه مشخصات میوه، تنوع قابل‌توجهی دارند؛ موضوعی که می‌تواند برای پژوهش‌های آینده درباره کاربردهای این گیاه اهمیت داشته باشد. با توجه به سابقه تولید صنایع دستی و مهارت‌های بومی در بلوچستان، بررسی امکان استخراج و فرآوری الیاف کَرک می‌تواند یکی از زمینه‌های پژوهش درباره ایجاد فعالیت‌های اقتصادی کوچک باشد.

برای مثال، می‌توان امکان استفاده از الیاف این گیاه را در تولید محصولات تزئینی، صنایع دستی و برخی مواد طبیعی بررسی کرد؛ اما چنین فعالیت‌هایی پیش از اجرا نیازمند مطالعات فنی، ارزیابی ایمنی، بررسی بازار و محاسبه هزینه‌های تولید هستند.

در حال حاضر، شواهد بررسی‌شده برای این گزارش نشان نمی‌دهد که صنعت گسترده و تثبیت‌شده‌ای بر پایه فرآوری کَرَک در بلوچستان شکل گرفته باشد.

ظرفیت‌های طبیعی بلوچستان و ضرورت سرمایه‌گذاری پژوهشی

بلوچستان علاوه بر ظرفیت‌های شناخته‌شده در حوزه کشاورزی، شیلات و صنایع دستی، دارای گونه‌های گیاهی بومی و مقاوم به خشکی است که شناخت کاربردهای اقتصادی و محیط‌زیستی آن‌ها می‌تواند اهمیت داشته باشد.

بااین‌حال، تبدیل یک گیاه خودرو به منبع درآمد پایدار، صرفاً با شناسایی کاربردهای احتمالی آن امکان‌پذیر نیست. چنین فرایندی به پژوهش علمی، فناوری فرآوری، سرمایه‌گذاری، آموزش نیروی کار و دسترسی به بازار نیاز دارد.

پرسش اساسی این است که چه میزان از ظرفیت‌های گیاهی بلوچستان به‌صورت هدفمند مطالعه شده‌اند و چه برنامه‌هایی برای بررسی امکان استفاده اقتصادی و پایدار از آن‌ها وجود دارد؟

کَرک نمونه‌ای از گیاهانی است که پژوهش‌های بین‌المللی کاربردهای گوناگونی برای آن شناسایی کرده‌اند؛ اما اینکه این ظرفیت‌ها تا چه اندازه می‌توانند در بلوچستان به فرصت اقتصادی واقعی تبدیل شوند، هنوز نیازمند بررسی‌های تخصصی و میدانی است.

شناخت منابع طبیعی بومی و سرمایه‌گذاری بر پژوهش‌های کاربردی می‌تواند گامی در مسیر توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی در بلوچستان باشد؛ مشروط بر آنکه منافع اقتصادی، ایمنی نیروی کار و حفاظت از محیط‌زیست هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند.